محمد بن محمد نصیرالدین طوسی

محمد بن محمد خواجه نصیرالدین طوسی

خواجه نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (597 ـ 672ق) متکلم، ریاضی‌دان، منجم و ادیب

برگی از زندگی

 مشهور به محقق طوسی یا خواجه طوسی که اصلا از جهرود ساوه بود و او را به القاب «استادالبشر»، «عقل حادی عشر» و «معلم ثالث» نیز خوانده‌اند. خواجه در تمام علوم متداول زمان خود، از مفاخر و بزرگان به شمار می‌رفت و به علت هوش زیاد و غایت دانش و بینش، شهره آفاق بود. خدمات اسلامی و ایرانی او زبانزد خاص و عام است. وی به دستور ناصرالدین عبدالرحمان، حکم‌ران اسماعیلی‌مذهب قهستان، به الموت رفت. در سال 654ق که الموت به دست هلاکوخان مغول افتاد، وزارت او را پذیرفت و به این وسیله مغولان را با تدبیر و عقل تحت نفوذ خود درآورد. در حمله هلاکوخان به بغداد، او را همراهی کرد و در برانداختن خلافت عباسی نقش مهمی داشت. خواجه نصیر در احیای اسلام و ترویج علم و ادب و اصلاح و ارشاد مردم و به پا داشتن مذهب شیعه اثنی عشری، اهتمام بسیار به کار ‌برد. او به امر هلاکو رصدخانه بزرگ مراغه را در مراغه که آن زمان پایتخت مغول بود، تأسیس کرد و تمام صناعت خود را در اصول نجوم و هیئت به کار برد و کتابخانه‌ای به وجود آورد که حدود چهل هزار جلد کتاب در آن بود ولی کم‌کم به متروکه‌ای تبدیل شد. شهرت جاوید خواجه نصیر به علت تحقیقاتی است که در مثلثات کرده است. وی در تمام علوم و فنون مختلف، به‌ویژه در علم و حکمت، ریاضیات، الهیات و علوم اسلامی متبحر بود و مدارج این علم را نزد مسلمانان در کتاب شکل‌القطاع به اوج رسانید. خواجه در ادبیات نیز استاد مسلّم بود و اشعاری به فارسی و عربی دارد که گاهی به تفنن می‌سروده است. از استادان او می‌توان پدرش را در علوم نقلی، ابن‌میثم بحرانی، محقق حلی، قطب‌الدین مصری و فریدالدین داماد را نام برد و از شاگردانش می‌توان به قطب‌الدین شیرازی، علامه حلی، ابن‌فوطی و سید رکن‌الدین استرآبادی اشاره داشت.
وی بنا به وصیتش در کاظمین به خاک سپرده شد. تألیفات او را تا حدود 70 اثر ذکر کرده‌اند که بییشتر عربی و بعضی به زبان فارسی است و اغلب آنها به زبان اروپایی ترجمه شده است و در مدارس اسلامی تدریس می‌شود.
از جمله آثار او می‌توان به: تجریدالاعتقاد، زیج ایلخانی، اوصاف‌الاشراف، اساس‌الاقتباس، تحریر اصول اقلیدس، معیار الاشعار، اخلاق ناصری، شرح اشارات و دیوان اشعار اشاره کرد.
از جمله افرادی که به بررسی زندگی و آثار خواجه‌ نصیرالدین طوسی پرداخته‌اند می‌توان به عبدالله نورانی، محمدتقی مدرس رضوی، حسین معصومی همدانی، حامد ناجی اصفهانی اشاره کرد.
5 اسفندماه در تقویم ملی ایران، «روز بزرگداشت خواجه نصیرالدین طوسی» نامگذاری شده است.