English

محی‌الدین الهی قمشه‌ای

محمدمهدی الهی قمشه‌ای ملقب به محی‌الدین فقیه، فیلسوف، عارف، حکیم، شاعر و مترجم قرآن

زادروز: 1280

زادگاه: شهرضا اصفهان

وفات: 25 اردیبهت 1352

محل دفن: حرم حضرت معصومه (س)، قم

انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به پاس سال‌ها خدمات علمی و فرهنگی وی، طی برگزاری مراسم بزرگداشتی در 29 بهمن 1399 ایشان را به عنوان یکی از مفاخر ایران زمین معرفی کرد

زندگی‌نامه

فرزند میرزا ابوالحسن، از علمای تهران که در شهر قمشه اصفهان متولد شد. نیاکانش از سادات بحرین و حافظان قرآن بودند که در زمان نادرشاه به شهر قمشه مهاجرت کرده و مقیم آنجا شدند. مهدی کودکی را در بیت زهد و تقوای پدر به‌سر برد و در پنج سالگی به مکتب رفت و تا هفت سالگی مقدمات را فراگرفت. سپس نزد پدر و اساتید و ادبای شهرضا به تحصیل علم و ادب پرداخت. محضر ملا محمدمهدی فرزانه ‌قمشه‌ای (1372-1302ق) و ملا حسین امین‌جعفری (۱۲95- ۱269ق) را درک کرد و و با وجود خردسالی، کتب مهم و مشکل ادب فارسی و عرب را فرا گرفت و چون سنش به ده سالگی رسید، نظامی را نزد پدر فراگرفته بود. در پانزده سالگی در ادب عرب به مقامی رسید که شرح نظام نیشابوری و مغنی اللبیب ابن هشام و مطول تفتازانی را درس می‌گفت. با از دست دادن پدر و مادر، تصمیم به هجرت گرفت تا در سایه آن به تحصیل، کسب دانش و ادب بپردازد. با آنکه در شهر قمشه اساتیدی بزرگ وجود داشت و برادر بزرگش نیز ممانعت به‌عمل می‌آورد، ولی در 1294ش برای ادامه تحصیل به حوزه علمیه اصفهان رفت و در مدرسه صدر اقامت گزید. در آنجا محضر شیخ محمدحکیم خراسانی و آیت‌الله سیدحسن مدرس را درک کرد. در 1295 برای تکمیل تحصیلات خود راهی مشهد شد و در مدرسه نواب، حجره‌ای اختیار کرد و از محضر استادان بزرگی چون حاج شیخ حسن فاضل برسی، آیت‌الله حاج میرزاحسن فقیه‌سبزواری‌خراسانی، مرحوم میرزا مهدی اصفهانی، آیت‌الله‌العظمی حاج آقاحسین طباطبایی‌قمی، شیخ اسدالله یزدی و حاج ملا محمدعلی معروف به فاضل بهره برد و از خرمن دانش آنان خوشه‌ها چید. 
در 1302 به تهران آمد و در مدرسه سپهسالار (شهيد مطهري کنونی) حجره گرفت و از حسن اتفاق و توفیق، بار دیگر به محضر استاد پیشین خود مرحوم آیت‌الله مدرس راه یافت. همچنین محضر حکیم بزرگ میرزا طاهر تنکابنی را درک کرد. در 1307، پس از تبعید سیدحسن مدرس به کاشمر، جانشین او در مدرسه سپهسالار شد. در 1310با دختر شیخ ابوطالب، خانم طیبه الهی‌قمشه‌ای (تربتی) ازدواج کرد که حاصل این پیوند نظام‌الدین استاد فلسفه و رئیس کتابخانه دانشگاه تهران بود که در ۱۳۷۶ درگذشت، مرتضی، رئیس انجمن جئوترمال کانادا، مهدیه (متولد 1316)، شاعر و محقق، حسین (متولد 1318) فیلسوف و عارف و ادیب و سه دختر دیگر است.
بعدها، پس از گسترش آموزش عالی در ایران و تأسیس دانشگاه تهران(1313)، مدرسه سپهسالار به دانشکده معقول و منقول تبدیل شد، الهی قمشه‌ای از همین دانشکده و دانشگاه، با نگارش اثري علمی به‌نام توحيد هوشمندان، به اخذ درجه دکتری نایل گردید و تا اواخر عمرش به مدت 35 سال استاد دانشکده الهیات دانشگاه تهران بود. او در طول حیات خود شاگردان متعددی پرورش داد که از برجسته‌ترین آنها می‌توان از آیت‌الله حسن‌زاده‌آملی، آیت‌الله عبدالله جوادی‌آملی و حجج اسلام حسین انصاریان، شیخ عبدالکریم ملکان و دکتر امیرمحمود انوار نام برد. 
حکیم الهی قمشه‌ای مترجم قرآن، صحفیه سجادیه و مفاتیح‌الجنان است. او را آغازگر عصر ترجمه روان و آزاد قرآن به فارسی خوانده‌اند. اهل شعر نیز بود و در شعر «الهی» تخلص می‌کرد. او در اشعارش تنها پیغمبر(ص) و استادانش را ستوده است. برای نمونه از مرحوم آقا بزرگ خراسانی سخن بسیار گفته و در غزل آفتاب عشق او را ستوده است. قصیده حسامیه را در فراق و مصيبت فرزند خود كه قصيده را به نام او منتسب كرده، سروده و قصيده نظاميه را نیز در نصيحت فرزند خود نظام‌الدين الهى. 
حکیم محیی‌الدین علاوه بر شاعری به تصحیح دیوان شعرا هم همت داشته است که از آن جمله می‌توان به تصحیح دو بیتی‌های باباطاهرعریان اشاره کرد. 
 

الهی قمشه‌ای در نظر بزرگان

دکتر امیرمحمود انوار: «مرحوم الهی‌قمشه‌ای سخنانش گیرا بود. شاعری بود که در حقیقت سخنان فیلسوفانه و حکمت‌آمیز را به زبان شعر می‌گفت و همه اینها را تابع قرآن کرده بود و حکمت و فلسفه را در قالب زبان فارسی شیرین و حافظانه ریخته بود و تفسیر می‌کرد. فلسفه را ایشان این‌قدر شیرین تدریس می‌کرد، مثل این‌که شعر سعدی می‌خواند».


ـ دکتر نجفقلی حبیبی: «ایشان در میان عامه مردم و در دانشگاه به خاطر ترجمه قرآنش معروف، بسیار محترم و مورد توجه ویژه بود و قدرشان دانسته می‌شد و آن به دلیل ترجمه قرآن با نیت قربة الى‌الله است که هنوز ترجمه او بیش از دیگر ترجمه‌ها، در جامعه ما خواننده دارد. این ترجمه که در واقع نوعی تفسیر هم هست، بسیار روان و عامه‌پسند است و تأثیر بسیاری بر خانواده‌های ایرانی و نیز در توسعه اندیشه اسلامی داشته و دارد».


ـ آیت‌الله حسن‌زاده آملی: «طبعش بسیار لطیف بود. از طلعت دیوانش، فروغ «ان من الشعر لحکمه» ساطع است، و از طلاقت بیانش شروق «ان من البیان لسحرا» طالع . نازکی اشعارش خود برهان ناطق است، و تفریظ مرحوم ملک الشعرای بهار که در ابتدای نغمه عشاق ثبت است، شاهدی صادق. این بنده، گوینده‌ای را از معاصران نمی‌شناسد که آن همه مضامین رفیع حکمت و معانی منیع عرفان را به این سبک روان به رشته نظم کشیده باشد. لذا، با هیچ یک از دواوین معاصران جز به دیوان درج دُرر حقایق «الهی» خو نکرده است».
 

کتاب‌شناسی

1. قصیدۀ قرآنیه: نخستین بار در سال 1313 به صورت چاپ سنگی توسط انتشارات ابن‌سینا به چاپ رسیده، اخیراً توسط انتشارات بشارت در 16 صفحه منتشر شده است.
2. نغمۀ عشاق: شامل 73 قصیده که اغلب آنها در مدح و ستایش اهل‌بیت عصمت و طهارت و مسایل معرفتی است و 56 غزل نیز در این مجموعه جای گرفته که در سال 1320 در تهران منتشر شده است.
3. نغمۀ الهی: مشتمل بر متن خطبۀ همام علی ـ علیه‌السلام ـ از نهج‌البلاغه است. همراه با ترجمه منثور و شرح منظوم که بر وزن خسرو و شیرین نظامی سروده شده و گاه به مناسبت حکایتی آمده است. نخست در سال 1320 منتشر و سپس دوباره در سال 1327 تجدید چاپ شده است.
4. تفسیر ابوالفتوح رازی (روض‌الجنان و روح‌الجنان): این تفسیر از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین تفاسیر قرآن است. چاپ اول این کتاب 5 جلدی به تصحیح محمدکاظم طباطبایی و سیدنصرالله تقوی در سال‌های 1313-1315 منتشر شد. کار تصحیح این کتاب پیش از سال 1320 از سوی وزارت فرهنگ به ایشان واگذار شد، لذا چاپ دوم به اهتمام حکیم مهدی الهی‌قمشه‌ای طی سال‌های 1335-1324 در ده جلد تجدید چاپ گردید. ایشان حواشی و نقدهای عالمانه‌ای بر این اثر سترگ نوشته‌اند.
5. ترجمه و شرح خطبۀ توحیدیۀ امیرالمؤمنین علی(ع): در سال 1322 در تهران به چاپ رسید.
6. فلسفۀ معلم ثانی ابونصر فارابی: این اثر را استاد با کتاب توحید هوشمندان توسط شرکت تضامنی علمی در سال 1322 به صورت سربی و قطع جیبی در تهران منتشر نمود.
7. قرآن مجید، ترجمۀ تفسیرگونه: این اثر نخستین بار در سال 1323 به چاپ رسید. ترجمه‌ای روان و شیوا آمیخته با اندکی تفسیر که هنوز هیچ یک از ترجمه‌های قرآن به اندازه آن رواج ندارد. تاکنون بیش از صدها بار چاپ و منتشر شده که به علت اشتمال بر نکات مهم تفسیر به خلاصه‌التفسیر هم شهرت یافته است. 
8. نغمۀ حسینی: این اثر مقتل منظوم و منثوری است در احوالات سالار شهیدان که از آغاز واقعۀ عاشورا تا پایان آن را دربر گرفته است و بر وزن مخزن‌الاسرار نظامی سروده شده است. اولین بار در سال 1324 در تهران به چاپ رسید و بار دوم و سوم در سال‌های 1347 و 1379 توسط کتابفروشی اسلامیه و انتشارات روزنه منتشر شده است.
9. ده مقاله در حکمت عملی یا اخلاق مرتضوی: این اثر به ضمیمۀ کتاب حکمت الهی یک‌بار در سال 1330 جزو انتشارات دانشگاه تهران به چاپ رسید. بعدها همراه با تصحیح، تعلیقات و مقابله با نسخۀ خطی معتبر توسط استاد علامه آیت‌الله حسن‌زاده‌آملی در سال 1374 نیز منتشر شده است.
10. حکمت الهی (عام و خاص): از آثار پژوهشی استاد است که در دو جلد توسط انتشارات دانشگاه تهران به چاپ رسیده است. جلد اول شامل مهم‌ترین مباحث حکمت اسلامی و جلد دوم شامل متن و شرح فصوص الحکم حکیم ابونصر فارابی همراه با ترجمه و شرح خطبۀ توحید از نهج‌البلاغه و رساله اخلاق مرتضوی در اخلاق است.
11. منتخب‌التفاسیر: در حاشیه قرآن‌های با ترجمه ایشان چاپ شده و نخستین بار در سال 1328 به صورت چاپ سنگی در تهران توسط انتشارات دارالکتب الاسلامیه به چاپ رسیده است.
12. قصیدۀ خاتمیۀ: اولین بار در سال 1334 به صورت چاپ سنگی در قطع جیبی و در تهران منتشر شده است.
13. مناسک حج مشتاقان (اسرار حج): چاپ اول در سال 1341 به صورت جیبی و با چاپ سنگی در تهران منتشر شده است. چاپ دوم در تهران توسط انتشارات پیک علوم در سال 1380 به چاپ رسیده است.
14. نغمۀ لاهوت: شرح منظوم حکیم الهی‌قمشه‌ای است بر حدیث شریف کمیل که در سال 1342 سروده شده است.
15. ترجمۀ صحیفۀ سجادیه: ترجمه و شرح این اثر سالیان درازی به طول انجامیده تا سرانجام زبور آل‌محمد در سال 1346 ترجمه و شرح داده شد و پس از آن بارها توسط ناشرین مختلف تجدید چاپ شده است. 
16. ترجمۀ مفاتیح‌الجنان: ترجمه ادعیه مفاتیح‌الجنان حاج شیخ‌عباس قمی(ره) از دیگر آثار استاد است که بارها در‌ قطع‌های گوناگون و توسط ناشران متعدد به چاپ رسیده است.
17. مشاهدات‌العارفین فی احوال سالکین الی‌الله: این اثر که به خطِ خود استاد الهی‌قمشه‌ای و به امضا و مهر ایشان ممهور و مزین شده، نزد برادرشان امانت و ظاهراً هنوز چاپ نشده است.
18. توحید هوشمندان: در حقیقت رسالة پژوهشی دکتری استاد الهی‌قمشه‌ای است. این اثر شامل مقدمه‌ای در کلیات فلسفه اسلامی و متن و ترجمۀ فصوص‌الحکم فارابی است.
19. کلیات دیوان حکیم الهی‌قمشه‌ای شامل نغمۀ الهی، نغمۀ حسینی، نغمۀ عشاق و رباعیات و مسمطات و اسرار حج...: در تهران توسط کتابفروشی علمیه اسلامیه و در سال1366به چاپ رسیده است.

20. تصحیح دوبیتی‌های باباطاهر عریان.
21. مربع عشق ـ سروده‌های عرفانی.
22. حاشیه بر مبدأ و معاد ملاصدرا شیرازی.
23. حواشی بر قصیدۀ انصافیۀ لطفعلی دانش.