English

ویلفرد مادلونگ

اسلام شناس و شرق شناس آلمانی

زادروز: 5 دی 1309

زادگاه: آلمان

وفات: -

محل دفن: -

انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به پاس سال‌ها خدمات علمی و فرهنگی وی، طی برگزاری مراسم بزرگداشتی در 18 خرداد 1401 ایشان را به عنوان یکی از مفاخر ایران زمین معرفی کرد

زندگی‌نامه

وی در اشتوتگارت آلمان متولد شد و در همین شهر تحصیلات متوسطه خود را در دبیرستان ابرهارد لودویگ به پایان رساند. پس از جنگ جهانی دوم، همراه والدین خود به ایالات متحده عزیمت کرد. در آنجا، جورج، پدر وی، که متخصص علوم هوانوردی بود مانند شماری دیگر از دانشمندان آلمانی، که در آن‌ زمان به امریکا مهاجرت کرده بودند، در حرفه خود مشغول به کار شد. اندکی بعد، مادلونگ وارد دانشگاه جورج تاون در واشنگتن دی سی گردید و تا ۱۹۵۱م در آنجا به تحصیل ادامه داد. پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی و متوسطه، به دانشگاه قاهره رفت و در 1953م در رشته تاریخ اسلام و ادبیات عرب لیسانس گرفت. در زمان اقامت در قاهره بود که با مطالعه و تفحص در مبانی و اصول ادبیات زبان عرب، علم فصاحت را با جدیت آموخت. او شاگرد دانشمند برجسته مصری محمدکامل حسین (1901-1961) بود و به واسطه راهنمایی‌ها و تشویق‌های همو به مطالعات اسماعیلی و تاریخ فاطمیان علاقمند شد. موضوعاتی که بعداً محور اصلی رساله دکترای وی گردید. مادلونگ سرانجام در ۱۹۵۷م تحت نظر و راهنمایی اسلام‌شناسان مشهور آلمانی برتولد اشپولر و اشتروثمان در دانشگاه هامبورگ موفق به اخذ درجه دکترای خود در «تاریخ اسلام» شد. 
اولین آثار منتشرشده وی، دو مقاله به نام‌های «امامت در عقاید اسماعیلیه نخستین» و روابط «فاطمیان و قرمطیان بحرین» به زبان آلمانی بود و برگرفته از رساله دکترای‌اش که در سال‌های ۱۹۵۹ و ۱۹۶۱ در مجله در اسلام انتشار یافت. مقالاتی که در آن زمان تحقیقات دست اول و بدیعی در زمینه مطالعات اسماعیلی در دوران معاصر بودند و اکنون نیز در پیشرفت حوزه مطالعات اسماعیلی همچون متون مرجع محسوب می‌شوند. مادلونگ از آن پس، تحقیقات پربار دیگری را بر کارنامه علمی خود افزود که از آن جمله می‌توان به مقالات «اسماعیلیه» و «قرمطی» در ویراست جدید دایره‌المعارف اسلام اشاره کرد. او از سال ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۰م ـ در سمت وابسته فرهنگىِ سفارت آلمان غربى در بغداد به کار پرداخت. در همین ایام زندگی حرفه‌ای خود را در حوزه مطالعات اسلامی آغاز کرد. در ۱۹۶۳م، به عنوان استاد مدعو در دانشگاه آستین در تگزاس مشغول تدریس شد. سپس به هیأت علمی دانشگاه شیکاگو پیوست و در آنجا به مدت ۱۴ سال ـ دو سال در سمت استادیار از ۱۹۶۴ تا 1965م، سه سال در سمت دانشیار از ۱۹۶۶ تا ۱۹۶۸م، و سرانجام از ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۸م، به عنوان استاد تاریخ اسلام ـ تدریس کرد. در ۱۹۷۸م بود که در دانشگاه آكسفورد به عضویت دانشکده سنت جان درآمد و استادی كرسى زبان و ادبیات عربى را به دست گرفت. در واقع مادلونگ عالی‌ترین کرسی مطالعات اسلامی در اروپا را تا زمان بازنشسته شدن خود از دانشگاه آکسفورد، و نیز مؤسسه مطالعات شرقی این دانشگاه را تا سال ۱۹۹۸م در دست داشت. از سال ۱۹۹۹م، در مقام محقق ارشد با مؤسسه مطالعات اسماعیلی به همکاری پرداخت. در 2014م عضو شورای عالی علمی مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی شد.
او یکی از برجسته‌ترین اسلام‌شناسان معاصر به شمار می‌آید تا جايي كه رابرت گلیو از وي به عنوان «پدر مطالعات شیعی مدرن در بریتانیا» یاد می‌کند.
مادلونگ از جمله ویراستاران ترجمه انگلیسی تفسیر طبری نیز است و در زمینه‌های تفکر اسلامی و فرق و مذاهب اسلامی تحقیقات مهمی انجام داده است؛ مثلاً دو کتاب امام قاسم‌بن‌ابراهیم و ... و تمایلات دینی در ایران اسلامی نخستین. شمار اندکی از اين آثار به زبان فارسی ترجمه شده‌اند که از آن جمله مکتب‌ها و فرقه‌های اسلامی در سده‌های میانه، جانشینی حضرت محمد(ص)؛ پژوهشی در خلافت نخستین است. 
پروفسور مادلونگ در طی زندگی حرفه‌ای خود، نه‌تنها موفق به کسب افتخارات متعددی شد بلکه در بسیاری از مؤسسات علمی مانند دانشگاه امریکایی بیروت و دانشگاه تورنتو به عنوان استاد مدعو تدریس کرد. انتخاب پروفسور وی به عنوان عضو آکادمی بریتانیا نیز در جهت قدردانی از مقام عالی و دستاوردهای علمی ایشان بود. 
تحقیقات و آثار گرانبهای باقی‌مانده از مادلونگ نشان از همت عالی وی در تحصیل علم و نظر عالمانه و ادیبانه‌اش در نقد و بررسی یافته‌های علمی دارد. وجود ۴۰ کتاب و مجلدات ویرایش‌شده، ۱۰۰ مقاله و گفتارهای مستقل که در مجلات علمی و کتب مجموعه مقالات منتشر شده‌اند، به علاوه ۱۵۰ مدخل دایره‌المعارفی و بیش از ۱۸۰ عنوان نقد کتاب، از وی یک مؤلف بسیار پرکار ساخته که کیفیت و نوآوری آثار منتشرشده‌اش چشمگیر و تأثیرگذار است و سهم اصیل، بزرگ و بدیعی در پیشرفت دانش ما در بسیاری از جنبه‌های تاریخ و تفکر اسلامی در قرون میانه، بخصوص راجع به مکاتب و جنبش‌های مذهبی در صدر اسلام داشته است. مطالعاتی که مبتنی بر طیف وسیعی از منابع و مآخذ اولیه  است و به غنی‌تر شدن درک ما از اکثر جنبش‌ها، مکاتب، و فرق اسلامیِ مهم انجامیده است. این مطلب نه‌تنها شامل جنبش‌ها و مکاتب تشیّع امامی نخستین و در پی آن مذاهب اثناعشری، اسماعیلی و زیدی در تشیع می‌شود، بلکه وجوه کمتر شناخته‌شده مذهب اهل سنت، خوارج، معتزله، و دیگران را نیز برای ما روشن می‌سازد. بنابراین او از جمله مستشرقینی است که در معرفی شیعه به جهان امروز نقش داشته و تقریباً دیدگاه شیعه را به‌طور واقعی معرفی کرده گرچه خلط مبحث‌هایی در کتاب او شده است.
. انجمن آثارومفاخر فرهنگی به پاس سالها فعالیت علمی و فرهنگی وی، طی برگزاری مراسم بزرگداشتی در 18 خردادماه 1400 ایشان را به عنوان یکی از مفاخر ایران‌زمین معرفی کرد.
 

پروفسور مادلونگ از نگاه دیگران

ـ دکتر حسن بلخاری: «مادلونگ از جمله اسلام‌شناسان و به‌ویژه شیعه‌شناسانی است که با اتکا به روش‌های علمی و مهم‌تر کشف و رجوع به منابع اصلی، گام مهمی در جهت اصلاح دیدگاه غربیان نسبت به اسلام و شیعه برداشته و تا حدودی اسلام‌شناسی را از چنبرۀ نگاه سیاسی و بعضاً جاهلانة غرب در باب اسلام نجات داده است. همان نگاه انحرافی و مغرضانه‌ای که ادوارد سعید در اثر مشهور خود با نام شرق‌شناسی به آن پرداخته است».


ـ حسن انصاری: «کتاب کتاب جانشینی محمد(ص) تألیف پروفسور ویلفرد مادلونگ مهم‌ترین کتابی است که تاکنون در تاریخ اسلام‌شناسی درباره این موضوع نوشته شده است اما بی‌نقص نیست و بخش‌هایی از آن هم با قرائت شیعی سازگاری ندارد ولی در مجموع کتاب مهمی برای تشیع است. این کتاب متأسفانه مورد غفلت قرار گرفته و تاکنون تا آنجا که من می‌دانم جز فارسی به هیچ زبان دیگری ترجمه نشده است. با این وصف معتقدم این کتاب باید بار دیگر به فارسی ترجمه شود و ترجمه دقیق‌تر و پاکیزه‌تری از آن به دست داده شود. بخش‌هایی از کتاب قابل نقد است و می‌توان موضع شیعی را با ذکر اسناد و تحلیل‌های درست و قابل قبول در پایان کتاب افزود. ارائه ترجمه عربی آن بسیار اهمیت دارد».
 

کتاب‌ها (غیرلاتین)

1. اثبات ‌النبوات/ ابی‌یعقوب‌ اسحاق‌بن‌احمد السجستانی ؛ تصحیح ویلفرد  مادلونگ، پل واکر؛ با مقدمه حسن انصاری، تهران: کتاب رایزن: ‏‫موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران - دانشگاه مک گیل‏‫، ۲۰۱۶ م = ۱۳۹۵ .‬‬‬‬‬‬‬‬
2. اخ‍ب‍ار ائ‍م‍ه‌ ال‍زی‍دی‍ه‌ ف‍ی‌ طب‍رس‍ت‍ان‌ و دی‍ل‍م‍ان‌ و ج‍ی‍لان‌/ ن‍ص‍وص‌ ت‍اری‍خ‍ی‍ه‌ ج‍م‍ع‍ه‍ا و ح‍ق‍ق‍ه‍ا ق‍ی‍ل‍ف‍رد م‍ادی‍ل‍ون‍غ‌ ، دارال‍ن‍ش‍ر ف‍ران‍ت‍س‌ ش‍ت‍ای‍ن‍ر ب‍ق‍ی‍س‍ب‍ان‌ ، ۱۹۸۷م‌ = ۱۳۶۶.
3. امام قاسم‌ بن‌ ابراهیم و اصول اعتقادی زیدیه/ ویلفرد مادلونگ؛ مترجم شیرین شادفر ، تهران: نامک‏‫، ۱۴۰۰.‬‬‬‬
4. پیدایی فاطمیـان و گفت‌وگوهای درونی شیعیان در المناظرات / جعفربن‌احمد ابن‌هیثم ؛ [ویراستار] ویلفرد مادلونگ و پل‌ای  واکر ؛ [ترجمه] محمد جاودان و امیر جوان‌آراسته،  قم: دانشگاه ادیان و مذاهب‏‫، ۱۳۸۸.‬‬‬‬
5. تحفه‌ المتکلمین فی‌الرد علی ‌الفلاسفه/ رکن‌الدین‌بن¬الملاحمی ‌الخوارزمی؛ تحقیق و مقدمه: حسن انصاری، ویلفرد مادلونگ،  زیر نظر زابینه اشمیتکه [... و دیگران] ، تهران: موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران؛ برلین: موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه آزاد برلین‬‏‫، ۱۳۸۷.‬‬‬‬
6. ج‍ان‍ش‍ی‍ن‍ی‌ ح‍ض‍رت‌ م‍ح‍م‍د ص‍ل‍ی‌ال‍ل‍ه‌ ع‍ل‍ی‍ه‌ و آل‍ه‌: پ‍ژوه‍ش‍ی‌ پ‍ی‍رام‍ون‌ خ‍لاف‍ت‌ ن‍خ‍س‍ت‍ی‍ن‌ / وی‍ل‍ف‍رد م‍ادل‍ون‍گ‌؛ ت‍رج‍م‍ه‌ اح‍م‍د ن‍م‍ای‍ی‌ ... [و دی‍گ‍ران‌]؛ وی‍رای‍ش‌ و ح‍واش‍ی‌ از اح‍م‍د ن‍م‍ای‍ی‌،  م‍ش‍ه‍د: ب‍ن‍ی‍اد پ‍ژوه‍ش‍ه‍ای‌ اس‍لام‍ی‌ ‏‫، ۱۳۸۵.‬‬‬‬
7.  (الفائق = فائق) فی اصول‌الدین‬‏‫/ از رکن‌الدین‌بن‌ الملاحمی‌ لخوارزمی‬‏‫؛ تحقیق و مقدمه ویلفرد مادلونگ، مارتین مکدرموت، تهران‬‏‫: موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران‬‏‫؛ برلین‬‏‫: موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه آزاد برلین‬‏‫، ۱۳۸۶.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
8. ف‍رق‍ه‌ه‍ای‌ اس‍لام‍ی‌/ ت‍ال‍ی‍ف‌ م‍ادل‍ون‍گ‌؛ ت‍رج‍م‍ه‌ اب‍وال‍ق‍اس‍م‌ س‍ری‌، [ت‍ه‍ران‌]: اس‍اطی‍ر، ۱۳۷۷.
9. ک‍ت‍اب‌ ال‍ب‍ح‍ث‌ ع‍ن‌ ادل‍ه‌ ال‍ت‍ک‍ف‍ی‍ر و ال‍ت‍ف‍س‍ی‍ق/‌ اب‍وال‍ق‍اس‍م‌ ال‍ب‍س‍ت‍ی‌؛ ت‍ح‍ق‍ی‍ق‌ و م‍ق‍دم‍ه‌ وی‍ل‍ف‍رد م‍ادل‍ون‍گ‌؛ زاب‍ی‍ن‍ه‌ اش‍م‍ی‍ت‍ک‍ه‌ ، ت‍ه‍ران‌: م‍رک‍ز ن‍ش‍ر دان‍ش‍گ‍اه‍ی‌، ۱۳۸۲.
10.کتابان فی علم ‌الکلام للصاحب اسمعیل‌بن‌عباد نصوص‌العربیه/ مقدمه و تحقیق ویلفرد مادلونغ، زابینه اشمیتکه، لیدن، (هلند)؛ بوستن: مطبعه بریل‏‫، ۱۴۳۸ق.‬‏‫= ۲۰۱۷م.‬‏‫= ۱۳۹۵.‬‬‬‬
11. م‍ص‍ارع ‌ال‍م‍ص‍ارع‌/ ت‍ال‍ی‍ف‌ اب‍ی‌ج‍ع‍ف‍ر‌ن‍ص‍ی‍رال‍دی‍ن‌‌م‍ح‍م‍دب‍ن‌‌م‍ح‍م‍دال‍ح‍س‍ن‌ ال‍طوس‍ی‌؛ ح‍ق‍ق‍ه‌ و ق‍دم‌ ل‍ه‌ وی‍ل‍ف‍رد م‍ادل‍ون‍غ،‌  ت‍ه‍ران‌: م‍وس‍س‍ه‌ م‍طال‍ع‍ات‌ اس‍لام‍ی‌ دان‍ش‍گ‍اه‌ ت‍ه‍ران‌ - دان‍ش‍گ‍اه‌ م‍ک‌ گ‍ی‍ل‌: م‍رک‍ز ب‍ی‍ن‌ال‍م‍ل‍ل‍ی‌ گ‍ف‍ت‍گ‍وی‌ ت‍م‍دن‍ه‍ا‏‫‏‏، ۱۳۸۳.‬‬‬‬
12. المعتمد فی اصول‌الدین/ محمود بن ‌محمد الملاحمی‌ الخوارزمی؛ تحقیق ویلفرد مادلونگ؛ [برای] مرکز پژوهشی میراث مکتوب، موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه آزاد برلین ، تهران : میراث مکتوب‏‫، ۱۳۹۰.‬‬‬‬
13. م‍ک‍ت‍ب¬ه‍ا و ف‍رق‍ه‌ه‍ای‌ اس‍لام‍ی‌ در س‍ده‌ه‍ای‌ م‍ی‍ان‍ه‌/ وی‍ل‍ف‍رد م‍ادل‍ون‍گ‌؛ ت‍رج‍م‍ه‌ ج‍واد ق‍اس‍م‍ی،‌ م‍ش‍ه‍د: ب‍ن‍ی‍اد پ‍ژوه‍ش‍ه‍ای‌ اس‍لام‍ی‌‏‫‏‏، ۱۳۷۵.‬‬‬
14. النجاه لمن اتبع الهدی و اجتنب الردی/احمد بن یحیی الناصر لدین الله؛ تصحیح ویلفرد مادلونگ، ‬ویسبادن آلمان: دارالنشر فرانز شتاینر، 1405ق.
 

مقاله‌ها

1. «علم الهدی دانشور برجستۀ امامیه، ادیب و نقیب طالبیان بغداد»، ویلفرد مادلونگ، مترجم محمدرضا خراسانی‌زاده؛  کتاب گزار، پاییز و زمستان 1399، ش  6 و 7، صص  107 -  114.
2. «نگاهی به کتاب نو انتشارِ یوزف فان اس در باب کتاب¬های مِلل و نِحل نگاشتیِ اسلامی»، نویسندگان ویلفرد مادلونگ، حمید عطایی نظری؛ آینه پژوهش، سال بیست و نهم خرداد و تیر ۱۳۹۷، ش  ۲، صص 9 -14 .
3. «مروری کوتاه بر مطالعات شیعه¬پژوهان غربی در بارة اندیشة کلامی مذاهب عمدة شیعی و تحولات آن»، نویسندگان: ویلفرد مادلونگ، محمد جاودان، محمد انصاری اصل؛  هفت آسمان،  بهار و تابستان 1396، سال نوزدهم، ش 72 ، صص 5 - 20.
4. «علم الهدی»، ویلفرد مادلونگ، مترجم محمدحسن محمدی مظفر؛ بساتین، نیمه اول و دوم 1394، ش  3 و 4، صص 135 - 144 .
5. «المزج بین الکلام و الفلسفه و التصوف؛ فی منهج ابن أبی جمهور الأحسائی»، ویلفرد مادیلونغ، مترجم  عماد الهلالی؛ نصوص معاصره، ربیع و صیف 1435، العدد 34 و 35، صص 378 - 387 .
6. «مسأله العمل مع السلطان»، ویلفرد مادلونج، مترجم هاشم مرتضی؛  العقيده، ربیع الاول 1436، العدد 3، صص 287 - 306 .
7. «خلافه محمد (ص) بحث حول الخلافه في وقت مبکر-الحلقه الثانیه»، ویلفرد مادلونج،  السید هاشم المیلانی؛  العقيده، ذوالحجه 1435، العدد 2، صص 255 - 296 .
8. «خلافه محمد (ص) بحث حول الخلافه في وقت مبکر-الحلقه الأولی-»، ویلفرد مادلونج،  السید هاشم المیلانی؛  العقيده، رجب 1435، العدد 1، صص251 - 272 .
9. «مکتبه العقیده؛ خلافه محمد صلی¬الله علیه و اله»، ویلفرد مادلونج،  السید هاشم المیلانی؛  العقيده ، جمادی الثانیه 1436 ، العدد 4 ، صص 225 -248 .
10. «مقدمه چاپ دوم کتاب المعتمد فی اصول الدین»، ویلفرد مادلونگ، مترجم مصطفی امیری؛ گزارش میراث ، مرداد - آبانماه 1391،  ش  52 و 53 ، صص 79 -86 .
11. «اندیشه و نظر: شهرستانی، اسماعیلیه و فلسفه»، ویلفرد مادلونگ، مترجم علیرضا رضایت؛  اطلاعات حکمت و معرفت، اسفند 1387، سال سوم ، ش  12، صص58 -61 .
12. «تاریخ و عقاید مکتب اخباری شیعه»، ویلفرد مادلونگ، مترجم حمید عطایی نظری، جهان کتاب، بهمن و اسفند 1387، ش  237 و 238، صص51 - 53 .
13. «پرونده: علی بن موسی الرضا (ع)» ویلفرد مادلونگ، مترجم احمد نمائی؛ اطلاعات حکمت و معرفت، آبان 1387، سال سوم، ش 8 ، صص 6 - 8 .
14. «کیسانیه»، ویلفرد مادلونگ، مترجم علی¬اکبر عباسی؛ نامه تاریخ پژوهان، پاییز 1386، ش  11، صص 147 - 155 .
15. «اخلاق ناصری و نسبت آن با فلسفه تشیع و تصوف»، ویلفرد مادلونگ، مترجم پرویز سلمانی؛  فرهنگ، بهار و تابستان 1386، ش  61 و 62، صص 351 - 376 .
16. ««سلطان عادل» در فقه شیعه»، ویلفرد مادلونگ، مترجم علیرضا رضایت؛ خردنامه همشهری ، دی 1385، ش  10، صص 36 -  37 .
17. «فرمانروایان علوی طبرستان، دیلمان و گیلان»، ویلفرد مادلونگ، مترجم محسن جعفری مذهب؛  معارف، فروردین و آبان 1385، ش 64 و 65 ، صص 157 - 165 .
18. «زیدیه»، ویلفرد مادلونگ، مترجم سیدمحمد منافیان؛ پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی، پاییز 1384، ش  15، صص 177 - 186 .
19. «حوار: حوار مع المستشرق ویلفرد مادلونج»، مصاحبه شونده ویلفرد مادلونج؛ التسامح، شتاء 1423، العدد 1، صص252 - 255 .
20. «وجهات نظر : عبدالله بن یزید الفزاری»، ویلفرد مادلونغ؛  التسامح ، شتاء 1424، العدد 5، صص 212 - 217 .
21. «معرفی دو نسخه خطی تاریخی یمنی»، ویلفرد مادلونگ، مترجم محمدکاظم رحمتی؛ آینه پژوهش، فروردين و ارديبهشت 1380، ش  67، صص 63 - 68 .
22. «ماتریدیه در یک نگاه»، ویلفرد مادلونگ، مترجم محمدکاظم رحمتی؛ کتاب ماه دین ، دي و بهمن 1380، ش 51 و 52 ، صص 72 - 75 .
23. «نسخه¬های خطی در پژوهش¬های تاریخی و تصحیح متون»، ویلفرد مادلونگ، مترجم فریده آزاده؛  نامه بهارستان، پاییز و زمستان 1379، ش  2، صص111 – 114.
24. «جایگاه آثار اخلاقی طوسی در فلسفه، تشیع و تصوف»، ویلفرد مادلونگ، مترجم پروانه عروج نیا؛ معارف ، آذر - اسفند 1378، ش  48، صص 85 - 102.
25. «تشیع امامی و زیدی در ایران»،ویلفرد مادلونگ، مترجم رسول جعفریان؛ کیهان اندیشه، بهمن و اسفند 1372 ، ش52 ، صص  149 - 161 .
26. «منازعات حنفیان و شافعیان در دوره میانی تاریخ ایران» ویلفرد مادلونگ، مترجم رسول جعفریان؛ وقف میراث جاویدان، پاییز 1372، ش 3، صص 102 - 107 .
27. «نظرگاههای کلام اسماعیلیه»، ویلفرد مادلونگ، مترجم علی اصغر شیری؛ کیهان اندیشه، مرداد و شهريور 1372، ش  49، صص 97 - 105 .
28. «متون بازیافته عربی درباره تاریخ امامان زیدی طبرستان و دیلمان و گیلان»، ویلفرد مادلونگ، مترجم حشمت مؤید؛  ایران¬¬شناسی، تابستان 1369، ش 6، صص 431 - 446 .
29. «سابق ‌و تالی»، ویلفرد مادلونگ؛ دانشنامه جهان اسلام، جلد 22 ( زیاریان - سپهسالار(‎، صص  235 - 236 .
30. «زریعیان»، ویلفرد مادلونگ؛ دانشنامه جهان اسلام، جلد 21 (ری - زیارت(‎، صص424 - 427.
31. «حامدی»، ویلفرد مادلونگ؛ دانشنامه جهان اسلام، جلد 12 (چشم - چشم پزشکی - حرانی، ابن شعبه(‎، صص 457 - 458 .
32. «ثابت قطنه، ابو العلاء ثابت بن عبدالرحمان»، ویلفرد مادلونگ؛  دانشنامه جهان اسلام، جلد 9 (ث - جران العود)، ‎صص26 - 27 .
33. «برهان الدین نسفی»، ویلفرد مادلونگ؛ دانشنامه جهان اسلام، جلد 3 (بربهاری - بلبیس(‎، صص 287 - 288 .
34. «بحرانی، کمال¬الدین علی¬بن¬سلیمان ستراوی»، ویلفرد مادلونگ؛ دانشنامه جهان اسلام، جلد 2 (باکالیجاروکوهی - بربه(‎، صص 312 -313 .
35. «شيعه و معتزله»، ویلفرد مادلونگ ، ترجمه احمد آرام، (مندرج در كتاب شيعه در حديث ديگران: زی‍رن‍ظر م‍ه‍دی‌ م‍ح‍ق‍ق)،‌ تهران : دای‍ره‌ال‍م‍ع‍ارف‌ ت‍ش‍ی‍ع‌ ، 1362.
36. «ملاحظاتى پيرامون كتاب‌شناسى فرق امامى»، ویلفرد مادلونگ، ترجمه چنگيز پهلوان؛ (مندرج در كتاب در زمينه ايران‌شناسى)، تهران: به نگار، 1370.